Iedere Amsterdammer kent het Koninklijk Paleis op de Dam. Het staat er al eeuwen, midden op het drukste plein van de stad. Toch merk ik dat veel mensen er zelden echt naar binnen gaan en veel van mijn vrienden pas voor het eerst zijn gegaan nadat ik ze vertelde dat je het kunt bezoeken. Met een Museumkaart (en voor kids!) zelfs helemaal gratis. Zelf ben ik er de afgelopen jaren meerdere keren geweest en iedere keer ontdek ik weer nieuwe details.
Van verborgen symboliek in het marmer tot verhalen uit de tijd dat het gebouw nog het stadhuis van Amsterdam was. Juist omdat er zóveel kleine dingen zijn die je makkelijk over het hoofd ziet, leek het me leuk om mijn favoriete ontdekkingen te bundelen. Zie het als een kleine bucketlist voor je volgende bezoek aan het paleis.
© Your Little Black Book
15 weetjes over het Koninklijk Paleis op de Dam die je wilt kennen (als Amsterdammer!)
1. Het Paleis is bijna het hele jaar open voor bezoekers
Wat veel mensen dus niet weten: je kunt het Koninklijk Paleis op de Dam gewoon bezoeken om de indrukwekkende zalen en kunst van dichtbij te bekijken. Het paleis is namelijk bijna het hele jaar geopend voor publiek. Alleen wanneer er officiële koninklijke ontvangsten plaatsvinden, zoals staatsbezoeken, prijsuitreikingen of andere koninklijke evenementen, sluit het paleis tijdelijk de deuren.
2. Het was oorspronkelijk helemaal geen paleis
Het gebouw werd in de 17e eeuw gebouwd als het stadhuis van Amsterdam. Architect Jacob van Campen ontwierp het enorme gebouw dat de rijkdom en macht van de stad moest laten zien in de 17e eeuw. Pas veel later kreeg het zijn huidige functie als paleis.
3. Het werd ooit het “achtste wereldwonder” genoemd
Toen het stadhuis in 1655 werd geopend, waren bezoekers diep onder de indruk van de schoonheid en afmeting van het kolossale gebouw. Funfacts: Het Paleis is 20.000 vierkante meter! Toen het in de 17e eeuw werd gebouwd, stak het zodanig boven de kleine Amsterdamse huisjes uit dat het het achtste wereldwonder werd genoemd. Ook toen al kwamen er toeristen naar Amsterdam om het stadhuis te bezoeken. Zoals wij hier nu staan met een luistertour, zo ongeveer ging het vroeger ook. Je kon bij de vrouw van de conciërge voor een paar stuivers een rondleiding boeken door de mooiste ruimtes van het gebouw. En langs de cellen onder het gebouw.
4. Het gebouw staat op meer dan 13.000 houten palen
Zoals veel historische gebouwen in Amsterdam staat het Paleis op houten funderingspalen gemaakt van Noorse sparren. Door het enorme gewicht van het zware zandstenen gebouw zijn dat er meer dan 13.000. Het heien begon in 1648 en die palen werden diep in de drassige bodem geslagen om het gebouw stabiel te houden. Leuk weetje: het zijn precies 13.659 houten palen, makkelijk te onthouden met het ezelsbruggetje dat het jaar 365 dagen heeft en dan met een één ervoor en een negen erachter: 1-365-9. Dit vergeet je nu nooit meer ;-).
5. De Burgerzaal was bedoeld als het hart van de stad
De indrukwekkende Burgerzaal vormt het centrum van het gebouw. Jacob van Campen ontwierp deze grote zaal als ontmoetingsplaats voor alle burgers, een verlengstuk van de drukke Dam buiten. Toen het nog een stadhuis was, kwamen burgers hierheen om hun zaken te regelen, te vergaderen, hun handelswaar te verzekeren, te trouwen en om ruzies uit te vechten. Zo vroeg Rembrandt van Rijn hier zijn faillissement aan. Wanneer je de Burgerzaal inloopt, word je overweldigd door een overdaad aan marmer en mythologische beeldhouwwerken. Dit moest de burgers en hun buitenlandse gasten duidelijk maken dat Amsterdam de belangrijkste stad ter wereld was.
© Your Little Black Book
6. Op de vloer ligt een wereldkaart
Als je door de Burgerzaal loopt, kijk dan eens goed naar de marmeren vloer. Daar liggen twee enorme kaarten van het oostelijk en westelijk halfrond. Ze symboliseren de wereldhandel van Amsterdam in 17de eeuw. Als je goed kijkt zie je dat er nog delen van de wereld niet ingetekend zijn, die waren nog niet ontdekt.
7. Napoleon veranderde het stadhuis in een paleis
Pas in 1808 werd het gebouw een koninklijk paleis. Lodewijk Napoleon, de broer van Napoleon Bonaparte, besloot dat het indrukwekkende stadhuis een perfecte koninklijke residentie zou zijn. Weetje: Op 6 maart 1808 om 4 uur ’s ochtends vertrokken de laatste bewoners: de gedetineerden uit de cellen van het stadhuis. In een aantal maanden werd het stadhuis omgebouwd tot paleis met de grootste collectie empiremeubels. Ook kreeg de Damgevel een balkon, zodat de koning zich kon tonen aan het volk. De gouden tronen van de vrouw van koning Lodewijk Napoleon, Hortense, en kroonprins Louis staan nog steeds in het Paleis, in de Troonzaal. En weet je wat er met de cellen gebeurde? Koning Lodewijk Napoleon heeft er wijnkelders van gemaakt!
8. Het Paleis wordt nog steeds gebruikt door de koning
Hoewel je het Paleis kunt bezoeken, is het nog steeds een officieel ontvangstpaleis van het Koninklijk Huis. Hier worden bijvoorbeeld staatsbezoeken, prijsuitreikingen en officiële diners georganiseerd. Wist je dat de Koning en Koningin en inkomende staatshoofden tijdens een staatsbezoek daadwerkelijk in het Paleis verblijven? Tijdens de openstelling kun je deze kamers ook bekijken. Het Koninklijk Appartement is bijvoorbeeld het woon- en werkappartement van de Koning en Koningin en in het Engels Kwartier verblijft tijdens een staatsbezoek het ontvangende staatshoofd.
© Benning en Gladkova
9. Op het dak staat Atlas met de wereld op zijn schouders
Boven op het gebouw staat een groot beeld van Atlas met een wereldbol. Het symboliseert de vroegere rol van Amsterdam. Atlas, het iconische beeld buiten op het dak van het Koninklijk Paleis Amsterdam, staat ook binnen in de Burgerzaal. Dit beeld is de mal voor het gietmodel voor het bronzenbeeld buiten op het dak geweest. Atlas staat voor volhardendheid en oneindig uithoudingsvermogen. Amsterdamse kinderen werden daarom wijsgemaakt dat als Atlas dan toch zijn bol liet vallen, Amsterdam zou vergaan.
10. Het Paleis zit vol symboliek
Als je goed kijkt naar de sculpturen en decoraties ontdek je overal symbolen, met als hoogtepunt de Vierschaar. De Vierschaar is de mooiste ruimte van het paleis. De ruimte is een en al marmer en de beelden zijn zo levensecht dat ze uit het marmer lijken te stappen. Het wordt ook wel de ‘Nachtwacht van de beeldhouwkunst’ genoemd. Maar deze ruimte heeft een donkere geschiedenis. Hier werden de doodvonnissen uitgesproken, in een plechtig ritueel. Als het vonnis was uitgesproken, ging je naar boven, naar de Justitiekamer (met het stadswapen in de vloer), en ging je via het raam het schavot op de Dam op.
© Benning & Gladkova
11. Binnen hangt kunst van Hollandse Meesters
Door het hele Paleis hangen schilderijen en beeldhouwwerken van kunstenaars uit de 17e eeuw, waaronder Ferdinand Bol en Govert Flinck. Stuk voor stuk kunstwerken die je normaal zou verwachten in bijvoorbeeld het Rijksmuseum of namen die je misschien kent uit De Pijp. Wist je dat zo ongeveer alle straatnamen van De Pijp ook in het Paleis vertegenwoordigd zijn? Van Ferdinand Bol tot Govert Flinck en van Quellinus en Jacob van Campen tot Hemony. Stuk voor stuk zeventiende-eeuwse kunstenaars die hun stempel op het Paleis gedrukt hebben.
Wat meteen opvalt zijn die twee enorme schoorsteenstukken van wel 3,5 bij 5 meter! Gemaakt door Ferdinand Bol en Govert Flinck en versterkt door de dichtregels van Joost van den Vondel (van het Vondelpark!). Deze kunstwerken zijn gemaakt om de gebruikers van de ruimte te herinneren aan morele lessen.
Een grote naam die tegenwoordig mist? Rembrandt van Rijn! Hij is niet vertegenwoordigd in dit gebouw. Tenminste, niet meer. Ooit hing hier het grootste schilderij dat hij maakte, veel groter dan De Nachtwacht: ‘De samenzwering van Claudius Civilis’, in de bogen van de galerijen (oorspronkelijk 5 x 5 meter). Het heeft hier slechts vijf weken gehangen en werd toen op bevel van de burgemeesters weggehaald. Ze vonden het niet elegant genoeg. Rembrandt sneed het grootste deel af, zodat alleen het spannende middendeel overbleef. Tegenwoordig is dit schilderij te zien in het Nationaal Museum in Stockholm.
En dit verhaal heb je vast wel eens gehoord: De Nachtwacht hing sinds 1715 ook in het Paleis, boven in de Krijgsraadzaal (een ruimte die helaas niet open is voor het publiek). Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar om tussen de twee deuren te passen, werden er toen vier repen van De Nachtwacht afgesneden. Je kunt je voorstellen dat daar tot op de dag van vandaag om getreurd wordt!
12. Sommige kamers zijn verrassend klein
Wie het gebouw van buiten ziet verwacht alleen maar gigantische ruimtes. Maar een aantal kamers, vooral de voormalige koninklijke vertrekken, zijn juist vrij intiem. Dat geeft een bijzonder inkijkje in hoe het Paleis ook echt als woonruimte werd gebruikt.
13. Zelfs Amsterdammers ontdekken er steeds nieuwe dingen
Wat ik zelf het leukste vind aan het Paleis: je ziet er bijna altijd iets nieuws. Een detail in een plafond, een sculptuur die je eerder niet opviel of een verhaal achter een zaal. Ik weet bijna zeker dat de rode lichtjes in de Burgerzaal je nog nooit opgevallen zijn. Maar ik ga je vertellen waar ze voor zijn! In de Burgerzaal van het Paleis vindt tijdens een staatsbezoek het staatsbanket plaats, een diner voor honderden gasten waarbij de koning en het bezoekende staatshoofd toespraken geven. Als je omhoog kijkt, dan zie je op de richel bij de vensters een rood lampje. Die lampjes worden tijdens een staatsbanket bediend door de hoofdlakei. Als hij ze aanzet, weten alle lakeien dat ze het bord mogen uitserveren. Alles gaat precies tegelijk!
Iets anders moois boven de ingang van de Burgerzaal is de Stedenmaagd, zij staat symbool voor Amsterdam. Als je heel goed kijkt, zie je drie Andreaskruisen op haar jurk en een stadsmuur op haar hoofd. In haar handen houdt ze palmbladeren en een olijftak, symbolen van vrede. In het jaar waarin gestart werd met de bouw, 1648, werd de Vrede van Münster getekend, die een einde maakte aan de Tachtigjarige Oorlog. Amsterdamse bestuurders speelden hierin een belangrijke rol en de Stedenmaagd staat symbool voor vrede, geholpen door de twee vrouwen aan haar voeten: Kracht (met leeuwenhuid) en Wijsheid (met helm).
14. Je kunt het Paleis ook met kinderen ontdekken
Wat veel mensen niet weten: het Paleis heeft ook speciale routes voor families. Met speurtochten en interactieve opdrachten ontdekken kinderen spelenderwijs het gebouw en de verhalen achter de kunst en architectuur. Daardoor is het verrassend leuk om het Paleis juist met kinderen te bezoeken. Bekijk hier alle activiteiten voor kids in het Paleis >>
Het Paleis op de Dam © Your Little Black Book
15. Met de Mokumtour ontdek je het Paleis door Amsterdamse ogen
Een andere leuke manier om het Paleis te ontdekken is de Mokumtour door Ommetje met Tom. Tijdens deze route hoor je verhalen over Amsterdam en de rol die het Paleis speelde in de geschiedenis van de stad. Het geeft een ander perspectief op het gebouw: niet alleen als koninklijk paleis, maar ook als plek die eeuwenlang het bestuurlijke hart van Amsterdam was. Meer weten over de Mokumtour >>
Het Koninklijk Paleis op de Dam in het kort
Locatie: De Dam, centrum van Amsterdam, Nederland
Functie: Koninklijk ontvangstpaleis én museum.
Bouwperiode: 1648–1665
Architect: Jacob van Campen
Oorspronkelijke functie: Stadhuis van Amsterdam.
Koninklijk paleis sinds: 1808, onder koning Lodewijk Napoleon.
Huidige rol: Ontvangspaleis van de Koning; ceremoniële ontvangsten, staatsbezoeken, prijsuitreikingen, koninklijke huwelijken of de troonswisseling.
Open voor publiek: Ja, vrijwel het hele jaar wanneer er geen staatsbezoeken of officiële evenementen plaatsvinden.
Belangrijkste ruimte: De Burgerzaal, het centrale hart van het gebouw.
Bekend detail: Wereldkaarten van marmer in de vloer van de Burgerzaal.
Fundering: Meer dan 13.659 houten palen.
Beeld op het dak: Atlas met een hemelbol.
Kunstcollectie: Werken van hollandse meesters, onder andere van Ferdinand Bol en Govert Flinck.
Belangrijke beeldhouwer: Artus Quellinus
Bijnaam in de 17e eeuw: Het achtste wereldwonder.
Kindvriendelijke activiteit: Familiespeurtocht door het paleis.
Speciale route: Mokumtour met verhalen over Amsterdam en de geschiedenis van het gebouw.
Website: paleisamsterdam.nl
Adres: Nieuwezijds Voorburgwal 147, Amsterdam.
Het 8e wereldwonder
